Dây vai hằn vào da, ngực bị cố định chặt, áo bơi thi đấu dán sát suốt eo bụng như một lớp da thứ hai. Mũ bơi silicone bọc lấy tóc, khi đội chặt thỉnh thoảng kéo trúng sợi tóc, mang lại một nỗi đau nhỏ. Kính bơi đè lên hốc mắt, tháo ra sẽ để lại hai vòng hằn đỏ lâu tan.

Khi mặc áo bơi trên cạn, bạn khó mà bỏ qua việc mình đang bị một bộ quần áo nắn hình. Nhưng không sao, nhảy xuống nước là được. Nước là một thế giới xanh khác. Nó bao dung người bơi, nâng người bơi, ngăn mọi thứ lại bên ngoài mặt nước.

Hít vào, vận động cơ thể, thở ra. Để không chìm, bạn phải bơi về phía trước.

Phim Trái tim người bơi (Young Woman and the Sea), 2024, ảnh tĩnh

Nước là mâu thuẫn. Nước trong cốc trong suốt, giải khát. Vùng nước ngoài trời thì thăm thẳm và nguy hiểm. Nước biển đại diện cho cái chưa biết và tự do. Còn hồ bơi thì bị cắt thành từng làn thẳng tắp, đánh dấu khoảng cách, thời gian và tốc độ.

Một thế kỷ trước, phụ nữ còn đang giành quyền được xuống nước. Năm 1926, Trudy Ederle (Gertrude Ederle) bơi ngang eo biển Manche thành công, trở thành người phụ nữ đầu tiên hoàn thành kỳ tích này, đồng thời phá kỷ lục bơi ngang lúc đó do nam giới nắm giữ. Phóng viên thể thao Glenn Stout viết câu chuyện của bà thành tiểu sử Người phụ nữ và biển (Young Woman and the Sea). Bộ phim Trái tim người bơi chuyển thể từ cuốn sách từng ra mắt năm 2024.

Trên: một phần bìa tiểu sử Người phụ nữ và biển (Young Woman and the Sea)

Dưới: một phần bìa tiểu thuyết Nàng tiên cá nước clo (Chlorine)

Một thế kỷ sau, tới hôm nay, phụ nữ đương nhiên đã có thể tự do vào vùng nước mở và sàn đấu thi đấu. Nhưng khi quyền được xuống nước cuối cùng không còn phải giành giật nữa, mọi chuyện đã kết thúc chưa? Trong tiểu thuyết Nàng tiên cá nước clo (Chlorine) của nhà văn gốc Hoa Tống Ngọc (Jade Song), cô gái loài người Nhâm Dư ngày ngày tập ở hồ bơi. "Nếu cô bơi đủ giỏi, đủ nhanh, mọi thứ đã hứa với cô sẽ xuất hiện: thư nhập học của trường đại học danh tiếng, sự cưng chiều của cha mẹ, sự tin cậy của huấn luyện viên, một tương lai sáng." Sách mô tả hồ bơi là một vùng "nước đã bị thuần hóa".

Trên sàn đấu bơi lội ASIAD Aichi-Nagoya 2026 vừa khép lại, đội bơi Trung Quốc giành 30 HCV. Vu Tử Địch, 13 tuổi, vô địch liên tiếp, trở thành một trong những VĐV trẻ được chú ý nhất trên sàn đấu. Bên ngoài vinh quang, một cơ thể quá trẻ được huấn luyện và bị đẩy tới tốc độ nhanh hơn ra sao. Thể thao hiện đại vừa thể hiện ý chí cá nhân của VĐV, vừa quấn vào nhau với chuẩn mực giới, đấu trí chính trị, thậm chí những cấu trúc xã hội lớn hơn.

Vu Tử Địch tại hiện trường thi đấu ASIAD

Với nữ VĐV, dậy thì, kinh nguyệt, cân nặng, sự thay đổi của cơ thể càng gắn chặt với thành tích. Họ cần nhanh hơn, khỏe hơn, nhưng đồng thời cũng không ngừng đối mặt với tưởng tượng và định kiến của xã hội về "người phụ nữ".

Số NOWNESS kỳ này mở cuộc đối thoại với Glenn Stout, tác giả Người phụ nữ và biển, và Tống Ngọc (Jade Song), tác giả Nàng tiên cá nước clo, người từng là VĐV bơi lội. Từ Trudy Ederle của một thế kỷ trước tới những cô gái hôm nay mặc áo bơi bó bước vào nước clo: khi phụ nữ cuối cùng đã có quyền xuống nước, rốt cuộc họ tìm gì trong nước?

Maria Svarbova, loạt Swimming Pool

Năm 1904, tàu "General Slocum" chìm ở New York, khiến hơn 1000 hành khách thiệt mạng, phần lớn là phụ nữ và trẻ em, vì đa số họ không biết bơi. Thời ấy, bơi lội với phụ nữ là nguy hiểm và là điều cấm kỵ.

Câu chuyện Trudy bơi ngang eo biển Manche thành công nghe như phép màu. Stout nói: "Câu chuyện của người đầu tiên chạm tới một lịch sử văn hóa và xã hội lớn hơn, và cho người ta cơ hội chứng kiến sự thay đổi diễn ra."

Trudy đang tập luyện

Nhưng chúng ta không thể xem Trudy chỉ là một biểu tượng "sức mạnh nữ" đơn giản. Bơi lâu dài làm tổn hại thính lực của bà, cuối cùng bà gần như mất thính hoàn toàn. Cơ thể khỏe mạnh được rèn luyện của bà cũng va chạm với thẩm mỹ về phụ nữ của xã hội lúc đó. Khi nhìn lại câu chuyện của người thành công, người ta rất dễ gói nỗi đau thành sự kiên cường, gói hy sinh thành chiến thắng. Stout nhắc chúng ta: lý do một người chọn hoàn thành một việc thường phức tạp hơn một vài cái nhãn. "Khi chúng ta lao vào theo đuổi một mục tiêu, sự theo đuổi ấy là trải nghiệm rất cá nhân, riêng tư và độc nhất."

Sự phức tạp của kiểu "theo đuổi" này được giảng thêm trong Nàng tiên cá nước clo. Trong cuốn tiểu thuyết phần nào dựa trên trải nghiệm của chính Tống Ngọc, cô gái trẻ gốc Hoa Nhâm Dư (Ren Yu) cảm nhận trong nước một thứ tự do bị cách ly khỏi đất liền: "Lần đầu tôi lặn xuống hồ bơi, chỉ có một mình tôi. Từ lúc đó, tôi vẫn luôn truy tìm sự vĩ đại và cao cả của kiểu cách tuyệt với thế gian này."

Kịch một người Clo của Thung lũng kịch hiện đại Tĩnh An, Thượng Hải 2026, chuyển thể từ Nàng tiên cá nước clo

Tống Ngọc cũng từng được huấn luyện suốt 12 năm với tư cách VĐV bơi thi đấu. Cô nhớ cơn đau bụng kinh, nhớ bắt nạt và phân biệt đối xử trong đội bơi, cũng nhớ sự chờ đợi và hụt hẫng khi ngẩng lên nhìn bảng điểm. Bơi từng là một phần cực kỳ quan trọng trong đời cô, nhưng cuối năm thứ nhất ở Đại học Cornell, cô rời hồ bơi thi đấu. Trong lời dẫn mở đầu Nàng tiên cá nước clo, cô mượn câu nói trong Nàng tiên cá nhỏ của Andersen:

"Nhưng họ đã làm tổn thương tôi như vậy." Nàng tiên cá nhỏ nói.

"Niềm kiêu hãnh ắt phải trả giá bằng đau đớn." Bà lão nói.

Maria Svarbova, loạt Swimming Pool

NOWNESS: Từ khi phụ nữ bắt đầu bước vào bơi lội và thể thao thi đấu theo nghĩa rộng hơn, rốt cuộc điều gì đã thật sự thay đổi? Và có những thứ nào, ngoài dự liệu, lại không thay đổi?

Glenn Stout: Giờ chúng ta đã bước vào một giai đoạn thảo luận lấy tiền đề "phụ nữ có quyền tham dự". Dù quyền này vẫn phải không ngừng giành lấy và gìn giữ. Tôi nhận thấy dù vài thập niên qua số phụ nữ tham gia thể thao tăng theo cấp số nhân, một cách cầm quân mang nhiều phẩm chất nữ hơn, ví dụ "Hiệp hội bơi lội nữ" (Women's Swimming Association) mà Trudy gia nhập lúc đầu, dường như chưa phát triển đầy đủ.

Phụ nữ hiện vẫn phải đáp ứng những chuẩn mực xã hội mà nam giới không phải đối mặt. Không ai thật sự để ý nam VĐV có phong độ đẹp hay có chăm lo gia đình hay không, nhưng người ta lại kỳ vọng nữ VĐV vừa phải vô địch, vừa phải gánh cuộc sống gia đình, lại còn phải giữ nhan sắc và vóc dáng. Tôi cho rằng tất cả đều tạo ra áp lực rất lớn.

Trudy và huấn luyện viên Wolfe của bà. Trên áo bơi của bà là biểu trưng của Hiệp hội bơi lội nữ (WSA).

Tống Ngọc: VĐV bơi thường có vai rất rộng. Trong mắt một số người điều đó có thể không giống phụ nữ, vì định nghĩa của họ về vóc dáng nữ rất hẹp. Nhưng cơ thể con người vốn có thể hiện ra nhiều hình thái khác nhau. Tôi mong giờ đây chúng ta có thể chấp nhận cơ bắp và đủ kiểu vóc dáng của phụ nữ hơn.

Với riêng tôi, tôi luôn khỏe, cơ bắp cũng rất phát triển. Hồi nhỏ tôi xấu hổ vì điều đó, nhưng bây giờ tôi rất tự hào, vì tôi thích có một thân hình khỏe đẹp, có thể cử tạ, bơi, chạy và nhảy. Và tôi cho rằng quan niệm của người ta giờ cũng đang đổi: dù thành tích thi đấu thế nào, ai cũng có thể tự hào về cơ bắp và vóc dáng của mình.

Tại ASIAD Nagoya, VĐV đội Trung Quốc Đường Tiền Đình nhập nước trong trận

NOWNESS: Khi phụ nữ bước vào biển và hồ bơi, cơ thể họ lần lượt đối mặt với điều gì?

Glenn Stout: Người bơi thường có cơ vai và lưng khỏe, nhưng đa số người bơi vùng nước mở sẽ tăng cân, để có thêm hiệu quả chống lạnh, giữ ấm và lực nổi. Rất hiếm người bơi vùng nước mở thành công giữ được thân hình gầy săn như VĐV bơi hồ thi đấu.

Nhưng Trudy gần như giữ kỷ lục thế giới ở mọi cự ly, từ cự ly ngắn 25 yard tới cự ly dài bơi ngang eo biển Manche. Dù trong số VĐV nam hay nữ, không ai sánh được với bà.

Maria Svarbova, loạt Swimming Pool

Tống Ngọc: Tôi thấy với nhân vật trong Nàng tiên cá nước clo, nước trong hồ bơi tượng trưng cho một kiểu trói buộc, gần như là mặt trái của tự do. Nhưng tôi cho rằng khi cô rời hồ bơi, trở về nước ngọt hoặc nước biển, cô mới thật sự tìm được lãnh địa thuộc về mình. Với chính tôi, tôi thích cảm giác ở trong nước. Tôi nhớ mỗi lần nhảy xuống nước, cảm nhận của tôi đều khác, rất đẹp, nhẹ và tự do.

Nước biển mặn chát. Dòng chảy và thủy triều của eo biển Manche phức tạp, hay đổi. Trong nước có sứa và đủ loại vật trôi nguy hiểm. Thời tiết trên biển càng thay trong chốc lát. Giữa đường bơi ngang, khi người trên thuyền cho rằng Trudy không thể thành công, thậm chí có thể chết vì chuyện đó, họ hét về phía bà: "Lên khỏi nước đi!" Còn Trudy đáp: "Dựa vào đâu chứ?"

Trong Nàng tiên cá nước clo cũng có một câu hỏi tương tự. Cuối truyện, Nhâm Dư dùng chỉ khâu hai chân mình lại, biến thành "người cá", rời hồ bơi tới vùng nước rộng hơn. Bạn bè và người nhà đều muốn cứu cô khỏi sự "điên rồ" ấy, còn cô nói: "Tôi đi đây. Anh không thể tiếp tục kéo tôi về."

Trên: ảnh lịch sử lúc bơi ngang

Dưới: trong phim, Trudy nói: "Vẫn chưa kết thúc."

Họ trong nước đều có một sự dứt khoát không còn ngoảnh lại.

Sự dứt khoát ấy không phải từ trên trời rơi xuống. Khi Trudy lên đường tới Paris dự Olympic, trên tàu có hơn 300 VĐV nam, VĐV nữ chỉ có 26 người. Một số nữ VĐV buộc phải trốn trong phòng rất lâu để tránh quấy rối tình dục. Lần đầu bà bơi ngang eo biển Manche, huấn luyện viên khiêu khích và dọa dẫm bà, thậm chí bị nghi đã "bỏ thuốc" bà. Sau khi bà thất bại, báo chí còn đưa tin phóng đại những gì bà gặp phải.

Phim Trái tim người bơi (Young Woman and the Sea), 2024, ảnh tĩnh

Với Tống Ngọc, Nàng tiên cá nước clo bắt nguồn từ một "cơn giận dữ lớn" cùng loại: cơn giận vì nữ VĐV buộc phải bẻ cong, làm hại chính cơ thể mình; cách người khác nhìn cơ thể cô gái trẻ; và cơn giận trước sự thật phụ nữ phải trải qua kinh nguyệt, nỗi đau cơ thể định kỳ, đáng sợ và kéo dài. Thế là cô chọn dùng kinh dị cơ thể để viết sự lớn lên: khi cơ thể đã xa lạ, đau, thậm chí đáng sợ đến vậy, sao không để nó thật sự trở thành "quái vật" trong câu chuyện?

NOWNESS: Viết tiểu sử, viết tiểu thuyết kinh dị cơ thể, với các vị có nghĩa là gì?

Glenn Stout: Khi viết tiểu sử người phụ nữ có thật này, tôi cố hết sức bám vào những sự thật đã biết. Tôi cố ý né nhiều lĩnh vực mà hôm nay bị xem là "đời tư" của bà. Trong sách không có đối thoại hư cấu nào. Mọi thứ đều dựng trên sự thật. Với tư cách tác giả, cách sắp các sự thật lịch sử ấy và rút ra kết luận đều do tôi quyết định. Những khoảnh khắc trong sách tôi như "nhập" vào Trudy, cố truyền thế giới nội tâm của bà dưới nước, mỗi cách diễn đạt và mỗi cảm nhận đều dựa trên những gì Trudy sau này từng nói hoặc nhắc tới. Với tôi, bản thân sự thật thường làm nên câu chuyện hay nhất.

Trudy (giữa) trước lần bơi ngang eo biển thứ hai

Tống Ngọc: Tôi thấy lớn lên, trải qua tuổi dậy thì, trở thành một người phụ nữ trẻ, bản thân cơ thể đã đầy cảm giác kinh dị. Nếu tôi muốn viết một tiểu thuyết về sự lớn lên, trong đó có kinh nguyệt và thể thao thi đấu, tôi buộc phải viết nó thành tiểu thuyết kinh dị cơ thể.

Tôi đặc biệt thích phim của Julia Ducournau. Xem phim kinh dị cơ thể khiến tôi cảm thấy trải nghiệm lớn lên của cơ thể mình được kể ra. Ở đây là một cơ thể nữ quyền rất cụ thể, phản ánh nhiều hơn góc nhìn của phụ nữ và cảm nhận của họ về cơ thể mình. Khi viết tôi cảm thấy rất tự do, sự tự do ấy cũng hiện trong chữ. Tôi dùng nhiều ẩn dụ và ngôn ngữ rất hoa mỹ, giàu hình ảnh. Phong cách ngôn ngữ ấy cũng hợp hơn với câu chuyện Nhâm Dư cuối cùng biến thành tiên cá.

Phim Titane (Titane), 2021

NOWNESS: Nhìn lại cuốn sách này một lần nữa, hai vị có thể chia sẻ nguồn viết, khó khăn lúc viết, và ảnh hưởng cuốn sách mang lại không?

Glenn Stout: Lúc mới đặt bút, tôi hoàn toàn không lường được cuốn sách sẽ có ảnh hưởng sâu đến vậy. Nó không chỉ khích lệ người bơi đi thách thức việc bơi ngang eo biển Manche, mà còn đổi đời nhiều người. Đó chính là mục tiêu bất kỳ cuốn sách nào theo đuổi.

Lúc viết, khó khăn lớn nhất nằm ở việc thu thập tư liệu. Sáng tác bất kỳ trước tác lịch sử nào cũng bị giới hạn bởi tư liệu có thể tiếp cận. Nếu bây giờ tôi viết lại cuốn này, tôi sẽ nắm nhiều chi tiết hơn, có lẽ còn đưa tiếng nói của chính Trudy ra nhiều hơn. Nhưng những mặt mà tôi thấy thật sự quan trọng thì sẽ không đổi. Cốt lõi bản chất của câu chuyện vẫn như cũ.

Tác phẩm của nhiếp ảnh gia Florence Pernet

Tống Ngọc: Nàng tiên cá nước clo bắt nguồn từ rất nhiều giận dữ. Nhưng bây giờ, tôi viết không còn vì giận dữ. Nó nhiều hơn là vì tình yêu. Cả cuốn Nàng tiên cá nước clo đều đang tìm thứ tình yêu ấy. Vài năm đã qua, tôi đã thoát khỏi cơn giận đó. Tôi nghĩ giận dữ cuối cùng phải chuyển hóa thành tình yêu.

Là một nhà văn, tôi muốn thử rất nhiều thứ khác nhau. Tôi muốn đi xa hơn một chút. Tiếng Anh có một từ là speculative (suy tưởng). Tôi thấy văn của tôi hoàn toàn bén rễ ở sự suy tưởng: nó đặt trong thế giới thực, nhưng trộn vào yếu tố phép thuật hoặc kỳ ảo, lại không phải kỳ ảo một trăm phần trăm.

Olympic Rio 2016, Phó Viên Huệ nói về việc mình đúng kỳ kinh nguyệt lúc thi đấu: "Hôm qua có kinh nguyệt, vẫn hơi mệt, cảm giác đặc biệt mệt, nhưng đó cũng không phải lý do. Vẫn là tôi bơi chưa tốt." Kinh nguyệt lần đầu xuất hiện trực diện đến vậy trước công chúng.

Với nữ VĐV, kinh nguyệt cũng không phải một trải nghiệm cơ thể đứng riêng. Nó gắn chặt với cái gọi là "ải dậy thì". Tuổi dậy thì, cơ thể con gái bắt đầu phát triển, cân nặng, tỷ lệ mỡ, trọng tâm cơ thể đổi theo, những thứ này đều có thể ảnh hưởng thành tích thi đấu. Từng có hệ thống huấn luyện chuyên nghiệp tìm cách dùng thuốc để làm chậm sự phát triển của nữ VĐV, nhằm giữ càng lâu càng tốt cái gọi là cơ thể thi đấu "vừa khít".

Đằng sau nhiều câu chuyện về phá kén thành bướm, nỗ lực, kiên trì và chiến thắng, là nhiều hơn những câu chuyện về thất bại, vấp ngã, đau đớn, cùng chờ đợi và thất vọng.

Trong Nàng tiên cá nước clo, Nhâm Dư nhờ "sự biến hình" kiểu Kafka lấy lại tự do bơi trong nước. Tống Ngọc nói: "Tôi thấy sự lớn lên của một cô gái chính là nhận ra mỗi người đều ôm đủ loại kỳ vọng với cô." Theo nghĩa này, trở thành "quái vật" ngược lại là một lối thoát, một sự tưởng tượng: không phải nghe theo quy tắc của xã hội, cũng không cần chứng minh mình với bất kỳ ai.

Câu chuyện của Trudy từng là câu chuyện của "người chiến thắng". Sau khi bơi ngang thành công, thành phố New York tổ chức cho bà một cuộc diễu hành quy mô chưa từng có. Thế nhưng chỉ vài tuần sau, một người phụ nữ khác cũng hoàn thành chuyến bơi ngang, rồi lại có nam giới phá kỷ lục của bà. Bà dần bị công chúng lãng quên. Sau này bà dạy bơi cho một số trẻ khiếm thính. Cuộc đời bà không dừng ở cái vị trí gọi là "người đầu tiên".

Năm 1958, Trudy dạy bơi cho trẻ khiếm thính ở New York

Nước biển cũng vậy, nước clo cũng vậy, họ đều từng vật lộn với số phận trong nước. Dù là quái vật hay người đầu tiên, thủy triều lên xuống, tuần hoàn không dứt, dòng nước lạnh lùng trôi về phía trước, không đoái hoài thắng thua được mất. Nước có lẽ đã chọn một bộ phận người, nhưng thứ cuối cùng chính chúng ta cần đi tìm có lẽ chỉ là: vì sao chúng ta chọn nước.

NOWNESS: Nếu hôm nay Trudy đứng bên một hồ bơi hiện đại, nhìn một nhóm cô gái trẻ khổ luyện để nâng thành tích, ông nghĩ bà sẽ nghĩ gì?

Glenn Stout: Tôi nghĩ bà sẽ thấy bóng mình trên họ, hay nói cách khác thấy nhiều phẩm chất thuộc về chính bà. Bà sẽ quan sát họ lao vào môn này với tâm trạng vui, hay chỉ xem đó là một việc khổ sai. Tôi chưa từng thấy bơi lội với Trudy là một gánh nặng, cũng chưa từng thấy bà bị người ta kéo xuống nước để tập. Nước là nơi duy nhất bà làm lại được chính mình.

Phim Hoa thủy tiên nở (Naissance des pieuvres), 2007

NOWNESS: Vì sao Nhâm Dư nhất định phải biến thành "quái vật"?

Tống Ngọc: Từ "quái vật" không mang nghĩa xấu. Với tôi, "quái vật" có nghĩa cô khác mọi người, và cô cũng tự hào vì điều đó. Tôi cho rằng kiểu người Nhâm Dư muốn trở thành chính là tự do tự tại trong nước, yêu người cô muốn yêu, tìm được bạn tiên cá của cô. Trong mắt người không hiểu, điều đó rất dị.

Tôi thấy nhiều người có thể cảm thấy một cô gái trẻ nếu biết mình muốn gì, lại không sợ hãi, thì quả thực là một quái vật. Người ta thường dán nhãn "quái vật" lên những người và những việc họ không hiểu. Nên tôi cho rằng, bằng cách định nghĩa lại danh xưng "quái vật" này, cô có thể có được rất nhiều tự do và niềm vui.

Maria Svarbova, loạt Swimming Pool

Từ điện ảnh, nghệ thuật, thiết kế tới âm nhạc và du lịch,

chúng tôi luôn khám phá cái mới lạ và phi thường trong đời thường.

Giờ đây, những tự sự hình ảnh ấy hóa thành món quà của cảm hứng có thể chạm tới,

tuyển chọn và trình bày dòng sản phẩm phong cách sống dành riêng cho cộng đồng sáng tạo.

Chào mừng khám phá NOWNESS GALLERY,

tìm thấy tác phẩm cảm hứng đời thường thuộc về bạn.

Cập nhật lúc 2026-10-03 19:06.